Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясы М. О.Әуезов атындағы Әдебиет және Өнер Институты



бет8/15
Дата09.06.2016
өлшемі1.11 Mb.
#123858
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15

АРҒЫМАҚ ЖАБЫ КӨРІНЕР

...Арғымақ жабы көрінер,

Аса шауып бұланса.

Жайқын көл батпақ көрінер,

Айдыны құрғап суалса.

Бәйтерек сабау көрінер,

Жапырагы түсіп қуарса.

Бір аз ғана сөйлейін,

Әлеумет, сізге ұнаса.

Арғымақ жайлап не керек,

Артынан жабы жеткен соң.

Ағайын, туган не керек,

Аңдысып күні өткен соң?

Қызыл тілім сөйлеп қал,

Қызығынды жер көрер,

Ажал қуып жеткен соң,

«Айт» дейтұгын жұрт қайда,

Айтатын оны біз қайда?

Бір төбенің басына,

Тыға салып кеткен соң...

ЕЛІҢДЕ ЖАҚСЫ КӨП БОЛСА

Уақ Қозыбай жер аударылып Семей еліне барып, аға сұлтан Бекболаттың қолында тұрады. Сонда Қозыбайдың көңілін аулап бір мәжілісте Бекболат былай деген екен: Елінде жақсы көп болса пайдасы тиер, Содырлы, сотқар көп болса найзасы тиер. Қоғамшыл, кең қолтық болсаң халқың суйер. Жақсыға жаманнан кесір, Ішінен жақсы кетсе ел жесір. Өзіңе жамандық қылған пендеге Жібектей болып есіл. Қисық ағаш тезінен муқар, Асқынған дау сөзінен мұқар. Жақыннан шыққан жау жаман, Алмас қылыш өзінен мүқар. Жаңылмас жақ болмас,

Сүрінбес туяң болмас.

Ер жігітке еңбек ар емес,

Оны көтермеген нар емес,

Жігітке серуен де серуен,

Сергелдең де серуен,

Уа, Қозыбай, дәм-тузыңды бізден жазсын, Топырағынды жеріңнен жазсын!
ОЙНАРҚЫ ЖҮЙРІК ОЙНАҚТАП...

Керей Тоймас шешен айтты деген сөз

Ойнарқы жүйрік ойнақтап,

Тұра алмас топта турақтап.

Жан бірге бүгін, тән бөлек,

Кеттің ертең жырақтап.

Өтірік жақын бола қап,

Күлімсіреп сөз бақпақ.

Тілі жақын, ісі қас,

Не сөйлесең ұнатпақ.

Сондай досқа ерем деп,

Батарсың миға бір батпақ.

Жақсылық күнде жар едің,

Шығушы едің салпақтап.

Керегің болса келесің,

Жарамсақсып жалпақтап.

Сүйтіп жүрген көңілің сал,

Жар болса жақын қүлатпақ.

Досты-достан айырьш,

Жат қылам деп от жақпақ.

Сен -бір жүрген сауысқан,

Жұмысы сол боқ таппақ.

Жейтін боғың табылса,

Жейсің жүріп шоқақтап.

Шыпылықтап ұшасың,

Шықылықтап қонасың.

Түпкілік тұрлау сенде жоқ,

Бір түнеп кеттің қонақтап.
БАРЛЫ, БАРЛЫ, БАРЛЫ ТАУ

Айдабол Торайғыр айтқан дейтін сөз

Барлы, барлы, барлы тау,

Басы еменнің дені сау.

Ұйықтамаса қабақ жау,

Ішпей жүрсе тамақ жау.

Арық атқа қамшы жау,

Жыртық үйге тамшы жау.

Ұрысқақ болса ұлың жау,

Керіскек болса келін жау.

Қашаған болса атың жау,

Қарыспа болса қатын жау.

Тебеген болса биең жау,

Сүйкеншек болса түйең жау.

Туйең менен биенді,

Алып кетсе жиен жау. _

Ұл он беске келгенде,

Қолға устаған қобызың,

Ұл он бестен асқан соң,

Тіл алмаса доңызың.

БҰЛ ЗАМАНДА НЕ ҒАРІП

Бұл заманда- не ғаріп?

Қадірін біліп ұқпаса,

Дүррі гауһар сөз ғаріп.

замандасы болмаса,

Қария болар тез ғаріп.

Ел жағалай қонбаса,

Бетегелі бел ғаріп.

Қаз, үйрегі болмаса,

Айдын шалқар көл ғаріп.

Әділ биі болмаса,

Бірлігі кетіп ел ғаріп.

Қадірін елі білмесе,

Қайратты туған ер ғаріп.

* * *


Бақытты адам қаласа,

Қар үстінде от жанар.

Бақытсыз адам қаласа,

Құрғақ үйден су тамар.

Жақсы туған баланың,

Атасы жаман болса да,

Төрде отырып сый табар.

Жаман туған баланың,

Атасы жақсы болса да,

Түйе үстінен ит қабар.

Жаман адам белгісі,

Сүйек сақтар, тек болмас.

Жақсы адамның белгісі,

Ашуы бар, кек болмас.

Жақсыдан туса жаман ұл,

Қаратсаң да ем қонбас.
ЖАҚСЫ ЖІГІТ БЕЛГІСІ

Жақсы туған жігітті

Жаным десе жарасар.

Жақсы ұл туған қатынды

Ханым десе жарасар.

Жақсы туған жігітке

Бүкіл елі таласар.

Жаман туған жігіттер

Қара жолдан адасар.

* * *

Арғымақ аттың құйрығы

Сатса жібек, кессе қыл.

Жақсы жігіт белгісі

Түзде мырза, үйде құл.

* * *

Қошқар болар тоқтының

Мандай жері дөң болар.

Адам болар жігіттің

Айтқан сөзі жөн болар.

* * *

Би болатын жігіттің

Төбеде болар жұмысы.

Мерген болар жігіттің

Жебеде болар жұмысы.
ҚОНАҚЖАЙЛЫҚ БЕЛГІСІ

Сырттан келген мейманға,

Сәлем беріп, қол алсаң,

Бірінші еткен құрметің.

«Түсіңіз» деп түс беріп

Шылбырына оралсаң.

Екінші еткен қызметің.

Есік ашьш енгізіп,

Көрпе төсеп құп алсаң

Үшінші еткен құрметің.

* * *

Мейман риза болмағы

Құрметпен үйге қонғаны.

Кешіктірмей шай берсең, Ұмыт болар тоңғаны.

Тысқа шықса қария,

Қолында болсын құмғаны.

Ірікпесең барынды,

Қонақжайлық сол-дағы.
ТОҒАЙ ТОЛҒАН ТАЛ ЕДІМ

Тоғай толған тал едім,.

Таяқ қылса шарам не?

Айдын шалқар көл едім,

Құдық қылса шарам не?

* * *

Жапалақ құс мақтанса,

Жардан тышқан алдым дер.

Жаман адам мақтанса,

Жақсыны аяғынан шалдым дер.
КӨКІРЕК ТАЗА БОЛМАСА...

Көкірек таза болмаса,

Көз тазасы не керек.

Денің таза болмаса,

Тіл тазасы не керек.

* * *

Көн етікті демесең,

Көпті бұзар сөзім бар.

Көн садақты демесең,

Топты бұзар оғым бар.

Дауда туған шешендік сөздер



ТАЛАССАҢ БАҒАҢ КЕТЕДІ

Екі елдің басшылары шабындыққа таласып келе жатып, қой жайып жүрген он төрт жасар Күдеріге кез болады да: «Кел, осы балаға жүгінісейік»— дейді.

Біз шөпке таласып келе жатырмыз. Олар: «Біз орамыз»— дейді, біз: «Жоқ, біз орамыз»— дейміз. Осыған жас та болсаң төрелік айт,— дейді даугерлер.



Сонда Күдері баланың айтқан төрелігі:

Өзімнің атым Күдері,

Ер Көшектің баласы.

Талассаң бағаң кетеді,
таласпасаңдар не етеді?


Бірлік қылсаң, ағалар,

Анау тұрған шабшндық,

Баршаңызға да жетеді.

Дүние деген жалған ғой,

Бастарыңнан әлі-ақ өтеді.

«Бала да болсаң атаңа рақмет, төрелігіңе құлдық. Бала ғүрлы ақылымыз жоқ екен»— деп, шөпті бөліп, даугерлер жай-жайына кетеді.

ЖАРЫСҚА ТҮСПЕЙ БӘЙГЕ АЛМАС

Арғын мен Тобықтының арасында бір үлкен жесір дауы болыпты. Әр рудан келелі билер жиылып, бастығы Абылай болып, ішінде жеті айлық баласымен кеткен қатынның дауын шеше алмайды. Екі ауылды бітістіре алмай дағдарып отырғанда, есіктен бір жас бала сәлем беріп кіріп келіп, іркілместен үлкендерге былай дейді:

Алдияр, алдарыңа сын қояадын,



Жақсыға осы отырған мін қоямын.

Үш жүздің қиюы кеткен дауындай-ақ,

Бітпегенге қапа болып ұяламьш.

Келш ем ағаларды көрейін деп,

Даулары не нәрсе екен білейін деп.

Бітіспёйтін қандайлық жүмысы бар,

Отырсыз бәріңіз де уайым жеп.

Досқа сал, аралық сөз айта аламын,

Дұшпанды жалғыз сөзбен қайтарамын..

Маған бер осы даудың оң тізгінін,

Десеңдер тыныштықпен жай табамын,—

депті.

Сонда Абылай сөзіне разы болып бата беріпті:

Бала, сенің жортқанда жолың болсын,



Басыңа бақыт, кеудеңе саңа толсын.

Жалғыз айттың, үш жүзді салдың,

Соның үшіні «Жеке би» атың болсын,—

деп, баланың атын «Жеке би» қойған екен. Сонан соң хан:

  • Шырағым, қай елдің кімнің баласы едің?— деп жөнін сұрайды. «Тобықты едім» деп жөнін айтқаннан кейін, Абылай балаға:

  • Шырағым, бұл — мына отырған ағаң Шыбынтай мен Жәнібек ақсақал екеуінің дауы. Жесірі кеткен ашулы ағаң тоқтамай отыр. Осы сөздің бітімін айтып, елді тарқатып көрші,— депті.

Сонда бала:

- Көрінбей іште кеткен жеті айлық балаға,



Жеті мұрнын теспеген бота-тайлақ аз бола ма?

Жеті айлық баласымен жесір алған кісіге,

Жеті мұрнын теспеген бота-тайлақ көп бола ма?—

депті

Отырған хан мен билер билігіне ырза болып, тобықты Шыбынтай биге:

Бұрын бұл баланы қайда^сақтап жүр едің?— дейді.



Сонда Шыбынтай қарт:

Текті тұлпар болса да,



Жарысқа түспей бәйге алмас.

Нәсілінің заты бар болса,

Сол бәйгеден тай қалмас,—

деген емес пе? Ойнап жүрген жас баланы түс тоқтатып, кім байқапты,— депті.

Қасына баланы алып, қош айтысып кетіп бара жатқанда, Арғын Жәнібек батыр таяғына таянып, екі көзін алмай қадалып қарап тұрып, .Шыбынтай тасаға кеткен соң, үйге келіп билерге айтыпты:

Мына тобықтының жеткіншек баласы алты алашқа үлгі айтарлық ұлан екен, құста сұңқар қыран екен, жылқыда тұлпар құнан екен, асыл туған қарақ екен, әттең өмірі аз-ақ екен. Олай дегенім: Әлгі бала атқа мініп бетін түзеп жүрген соң артынан қарап тұрып едім, ұзамай екі иығынан екі шам жанғандай көзіме көрініп тұрды да, белге шықпай сөніп қалды. Менің жоруымша, белге шықпай жарығының сөнуі өміріңің қысқалығы, бұл бір. Екінші, аса текті болып туған екен, нәсілі белге шығарлық, сірә, бабасы жабайы адамдар болар! — деген екен.



АСАУБАЙ МЕН ҚҰЛТУМА

Ертеде Қанжығалы — Бәсентин елі мен Алтай Қуандық елінің арасында жесір дауы болып, елдің басы неше per қосылып, бітімге келе алмай тарап жүріпті. Енді бір жиы-лыста екі ел өз білгіштерін: қанжығалы Асаубай іііешенді, Алтай елі Құлтума ақынды кездестіріп, сондағы екеуінің айтқандары:

Сеңің атың мәлімді,



Қанжығалы Асаубай,

Асау болып кетіпсің,

Бас білмеген асаудай.

Сөзің өткір көрінеді,

Қайралған өткір қашаудай.

Неғып шыдап отырсың,

Шаш орнына бас алмай.

Сөйлеушіге сөз бермей,

Айтушыға кез келмей,

Бетіңменен кетіпсің,

Ешкім сенен аса алмай,

Кез болған соң қуғында,

Айтайын деп отырмын

Қорқып сенен қаша алмай,—

депті Құлтума. Сонда Асаубай шешен отырып:

Түбің Алтай Қуандық,



Атағың шыққан Құлтума.

Әзер ақын болсаң да

Онша маған үмтылма.

Жетік ақын болсаңыз, .

Жақсы сөзбен бұлтылда.

Байлаулы тұрған бурадай,

Жының шашып сұлқынба.

Сөйлесең сөйле сыпайы

Жынды адамша жұлқынба.

Арасында екі елдің

Жесір дауы қаулаған,

Май құйғандай көтермей,

Сөндіруге ауқымда!—

дегенде, Құлтума тоқтап, дау сөнген деседі.

КЕДЕН КЕДЕН БОЛДЫ

(1-нұсқа)

Ел арасы даулы болып, Кіші жүздің бір. топ кісісі Орта жүздің жылқысын барымталап бара жатқанда жай түсіп, бір адам өледі. Кіші жүз Сылдыр көмей темір жақ шешенді бас қылып, Орта жүзден құн сұрай келеді.

«Құнды қылышпен алмас, қисынмен алар» деп Орта жүз дауға Айыр қөмей сүйір жақты шығарады. Сонда талапкерлердің алдынан шығып Айыр көмей сүйір жақ: «Қара жамылып, қаралы ту тігіп, қалың қол келетін менде нең бар, ағайын?»— дейді. Сонда Сылдыр тсөмей темір жақ шығып:

Кеден кеден болды,



Кедергі неден болды?

Ебелең елден болды,

Жобалаң жолдан болды.

Жерің ала болды,

Бұлтың шала болды.

Біздің елде жай түгіл жауын жоқ,

Бұл өлім сенен болмай неден болды?—

дейді. Сонда Айыр Ткөмей сүйір жақ тұрып:

Аймен амалдас емеспін,



Күнмен күмәндас емеспін.

Жермен жесірлес емеспін.

Бұлтпен бұландас емеспін.

«Ат» деп мылтық бергенім жоқ,

«Шап» деп қылыш бергенім жоқ,

Отын қойып бергенім жоқ,

Оғын жонып бергенім жоқ.

Өзіңнен маған құдайдың бір атасын жақын қыл да, менен адамыңның құнын ал, ағайын!— дейді.

Сылдыр көмей темір жақ Айыр көмей сүйір жақтың сөзінен тосылып, Кіші жүз айыпқа өздері тоғыз төлеп, еліне қайтқан екен. «Кеден кеден болды, кедергі неден болды?»— деген сөз содан қалған екен.

АЛШЫН ДАУЫ

Орта жүзден Жұлқар дегең бір кіеі үш түйеге тары артып, ел аралап, сауда қылып жүріп, кіші жүзге барады. Сол елде Жұлқарға алты жігіт кездесіп:

  • Уа, ақсақал, жол болсын, қай елдікісің, неғып жүр-ген адамсың?— деп жөн сұрайды. Жұлқар аты-жөнін ай-тып: «Өздерің кімсіңдер?»—дегенде, жігіттер: «Біз Әйте-ке — Бәйтілес деген билердің елінікіміз»—дейді. Содан кейін жігіттер шалды айналдырып жібермей, тонйуға ьщғай-ланады. Сол уақытта шал:

  • Уа, қурап жүрген шалды өлтірем деп Айдабол — Қаржасқа жем боларсыңдар!—дейді.

Бір қалтарыста жігіттер шалды өлтіреді. Жұлңар үшті-күйлі жоқ болып кеткен соң елі жоқтайды. «Бұл қолды брлды, біреу өлтірді ғой! Мұның жүрген жеріндегі қалдыр-ған сөзінен іздеп таппасақ, басқа жол жоқ»— деп әр елге екі-екіден тыңшы жібереді. Сондай екі тыңшы Әйте-ке — Бәйтілестің елін аралап жүріп, дөңде асық ойнап жүрген бір топ балаға кез болады. Балаларға қарап тұрса, бір-екі бала ойын арасында өлеңдете жүріп:

«Қурап жүрген шалды өлтірем деп Айдабол — Қар-жасқа жем боларсың»— дегенді айтып қалады. Соны eciTin," ұғып алады да, екі тыңшы естігенін еліне келіп мәлімдейді. Содан кейін Жұлқарды даулауғаг елден жүз кісі аттанады, басшылары Шоң би, Айдабол би, Өте би болады. Әйте-ке — Бәйтіпестің еліне барады. Бұлар барған соң Әйтеке — Бәйтілес елінен сөйлеске үш ақсақал шығады. Сөз бастал-ғаннан кейін Алшынның кісілері:

  • Уа, кісің нешеге келіп еді?— дейді.

  • Алпыстан асып еді, аяғы жетпіске қадам басып еді,— дейді Қаржас жағы.

  • Уа, кісің алпыстан асса, аяғы жетпіске қадам басса, алпыс екі тамыры суалған екен, сақал-мұрты қуарған екен. Олай болса, кісің жарты кісі болған екен. Отыңның басын босатқан екен, жарты құн алып біт!— дёйді.

Ол уақытта кісінің құны жүз жылқы, қара нар, қады кілем, қалыңсыз қыз, алты қанат ақ үй, қарғылаған қара тазы, үш құл, үш күң екен. Осьшың жартысына бітім болады. Барған адамдар бітім жасап елге қайтады. Жұлқар-дың жақын адамдары бітімге риза болмайды. «Сеңдер. пара алған екенсіңдер, болмаса біздің кісіміздің құны бұл емес еді, біз енді Абьшайға барьш айтамыз»—деп ханға арыз қылады. Бұл хабарды Алшын елі есітіп сасады. «Біз енді бүлінеміз, ел болудан кеттік, Абылайға тағы да тар- ту-таралғы керек, енді қайтеміз!»— десіп, ақылдасып жат-қанда, он төрт жасар бір бала:

  • Уа, сендер саспаңдар, Абылайға мен барып, жау-
    апты мен берейін. Егер сендер барып сөзден жығылып
    қалсаңдар, қиын болар. Мен Абылайға істің жайы мынадай
    деп жауап беріп тұрсам, аяғын Абылай да андап басар.
    Маған бір жүз ділдә беріңдер, алты жолдас еріңдер, бас
    білетін, екеуі ат
    қоятын, екеуі тіл білетін болсын,— дейді.
    Жұрт баланың сөзің тындап, айтқан кісілерін ертіп, жүз
    ділдә беріп жөнелтеді.


Бұлар Абылайға жақындап, ел шетіне келген соң түс-кен ауылдарынан «Абылайдың төрт жарғыш биі бар деп еді, Алшынның дауына билік құратын кезек қайсынікі екен, білесіздер ме?— деп сұрайды бала.

  • Қаздауысты Қазыбектің реті,— дейді ел.

  • Ол қандай кісі, пішін, келбеті қандай?— деп сұрайды бала.

  • Қабағы түксиген, кірпігі ұзын қара кісі, қазша қаң-қылдап сөйлейді,— деседі.

Сол кезде Абылайдың бір баласы өліп, хан қайғыланып жатыр екен. Хан келген кісіге басын көтерйей, аяғын жимай жата береді екен. Сонда ханға Қазыбеқұлы Бек-болат шешен келіп: «Уа, хан, көтер басыңды!»—дегенде, Абылай басын көтермепті. Бекболат: «Дос көтерер көңілді, мал көтерер өлімді, төгілген толмайды, өшкен жанбайды, ' кеткен келмейді. Уа, бекем бу беліңді, көтер басыңды ^тө-рем!»— дейді. Хан оған да басын көтермейді. Сонда Бек-болат:

  • Уа, төрем, құдай алғанын қайтып бермейтін, өлген кісі тіріліп қайтып келмейтін. Уа, туып еді елің сүйінді, өліп еді жерің сүйінді. Уа, дүниеде екі ит бар еді, бірі төре ит, бірі түйе ит. Төре ит жатса тұрмайды, түйе ит қисайса түзелмейді, екі ит өзің білесің!— дейді.

  • Рас айтасың Бекболат!— деп Абылай басын көтеріп алады. Жиналған жұртқа: «Бекболат, Бекболат!» десем, күндейсіңдер, осы Бекболаттай біреуің сөйлемейсіңдер. Мен өліп кетсем қайтесіңдер? Жаса етті, сапыр қымызды!—г дейді хан. Қымыз ішіп мәжілісте отырғанда, Әйтеке— Бәйтілестің жіберген баласы қасындағы жолдастарымен ордаға кіріп келеді. Билерге қолдасып амандасып жүріп Қаздауысты Қазыбектің қолына жүз ділдәні ұстатып кетеді.

Оны Үйсін Төле би мен Алтай Құнанқара бидің көзі шалып қалады. Бала Абылайдың алдына барьш отыра қалып: «Салаумалейкум, тақсыр хан! Аман бармысыз? Сізге сәлем де деді Әйтеке — Бәйтілес деген қартымыз. Мынау отырған қара сақалдың сопағы, бұның кісісін жұтқан қалың қара қопағы. Ұлы Сұлтан мен емес, өлгеніңе жан беріп сөз сұрайтын, өзі набырсыз мен емес, қаңтарда қайырып салып қатырып тастайтын. Қара Керей Қабанбай, Қан-жығалы Бөгенбай, Қаракесек Қазыбек, Шақшақұлы Жәні-бек болғанда, бірің балға, бірің төс, бірің гауһар, бірің күміс, бірің піш те, бірің кес!»— дейді. Сонда Қаздауысты Қазыбек:

Балам, төрт кісінің антын өткізсең де ерік, жиырма жылқы құн берсең де ерік!—дейді. Абылай: «Әлей!»— дейді. Бала жблдастарын ертіп ордадагі шығып жүре бе-реді.




Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15




©www.dereksiz.org 2024
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет